Niech żyje Polska! Jak wyglądały pierwsze godziny odrodzonej Rzeczpospolitej

Niech żyje Polska! Jak wyglądały pierwsze godziny odrodzonej Rzeczpospolitej

Dodano: 
Józef Piłsudski w koszarach Legii Akademickiej w Warszawie
Józef Piłsudski w koszarach Legii Akademickiej w Warszawie Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe / domena publiczna
Chłopiec żąda od Niemca szabli, a pasażer wraca z Warszawy pieszo, z karabinami. Niepodległość rodzi się w koszarach, na dworcach i ulicach. I nie wszędzie przychodzi 11 listopada.

Był zimny listopadowy poranek. Temperatura tego dnia w najcieplejszym momencie miała nie przekroczyć 7 stopni Celsjusza. Po ciepłym i suchym październiku czuć już było zbliżającą się zimę. A jednak, mimo zimna otaczającego ich świata, serca Polaków tego dnia biły gorącem. Oto właśnie Rzeczpospolita odzyskiwała swoją niepodległość. Po 123 latach cierpienia i nieistnienia miała znów odrodzić się w zimny, poniedziałkowy poranek.

„W nocy strzelanina. Rano od wczesnej godziny rozbrajanie oficerów niemieckich na wszystkich rogach ulic” – napisze w swoich „Dziennikach” 11 listopada 1918 roku Maria Dąbrowska. Rozbrajają wszyscy, nie tylko milicja. Również zgromadzony na ulicach tłum. Broń z rąk Niemców trafi do esdeków, ale też do zwykłych opryszków – podkreśla swoje obawy pisarka.

Tego dnia od Dąbrowskiej dostanie się nawet Piłsudskiemu. „Przez cały dzień na ulicach tłumy. Ruch tramwajowy normalny. Wszędzie samochody z naszymi żołnierzami. Piłsudski rozczarował mnie. Witany przez tłum, powiedział z balkonu, że jest chory na gardło. Cóż to w takiej chwili może kogo obchodzić”. Po latach zmieni zdanie i w 1943 roku dopisze: „A teraz mi się to właśnie podoba”.

Długa droga do szczęścia

Jednak żeby Piłsudski mógł wystąpić w Warszawie, a ludzie mogli rozbrajać dotychczasowych okupantów musiało wydarzyć się bardzo dużo. W 1918 roku Wielka Wojna wciąż chłonęła miliony istnień w Europie, niczym fala tsunami prąca w głąb lądu i niszcząca wszystko na swojej drodze.

Na początku tego roku amerykański prezydent, po latach starań Polaków, dostrzega potrzebę istnienia niepodległej Polski. W swoim planie na lepszy świat po I wojnie światowej umieści 14 punktów. Jako trzynasty zapisze:

„Stworzenie niepodległego państwa polskiego na terytoriach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską, z wolnym dostępem do morza, niepodległością polityczną, gospodarczą, integralność terytoriów tego państwa powinna być zagwarantowana przez konwencję międzynarodową”.

Na możliwość realizacji tego, co zostało zapisane, Polakom przyjdzie poczekać do jesieni. To właśnie wtedy, po kolejnych klęskach armia niemiecka zaczęła chwiać się nad przepaścią. Najpierw Bułgaria, a następnie Austro-Węgry i Imperium Osmańskie zaczęły szykować się do kapitulacji. Cesarstwo Niemieckie wie już, że zostanie samo. 4 października oficjalnie prosi o rozmowy pokojowe. „Niemcy proszą o pokój! Polska będzie zjednoczona! […] Dla nas już to, co zaszło, ma niesłychane znaczenie. Wszakże to Niemcy godzą się – między innymi – na punkt trzynasty Wilsona, który opiewa, że Polska ma być niepodległa, zjednoczona, z wolnym dostępem do morza. Więc zjednoczenie Polski nie ma dziś – teoretycznie biorąc – przeciwników” – zapisze tego dnia w Warszawie działacz społeczny Stefan Jankowski.

W mieście działała już Rada Regencyjna, powołana w 1917 r. przez niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne. Zasiadali w niej arcybiskup Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i hrabia Józef Ostrowski. To ona już 7 października 1918 r. ogłosiła niepodległość Polski.

Kraków nie czekał na 11 listopada

Tymczasem na południu wydarzenia zaczynają przyspieszać. Już 19 października powstaje Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Dziewięć dni później w Krakowie polscy posłowie powołują Polską Komisję Likwidacyjną. Jej zadaniem będzie przejęcie władzy od Austriaków. Trzeba jednak opanować urzędy, magazyny i koszary, w których wciąż stoją żołnierze monarchii.

Wśród nich są również Polacy. Jednym z oficerów służących w austriackim mundurze jest porucznik Antoni Stawarz. To właśnie on przygotowuje akcję, która odbierze zaborcy władzę nad Krakowem. Na wieść o przewrocie w Czechach postanawia działać. Termin wyznacza na 31 października.

Dzień wcześniej zanosi gospodyni, Marii Wisłockiej, około 200 koron. Prosi, żeby w sekrecie kupiła narodowe kokardki, a dla niego także czapkę legionową. Kobieta wraca jednak ze wstążkami. Gotowych oznaczeń nie udało się dostać w potrzebnej liczbie. W salonie zbierają się więc panie i przystępują do pracy. Zanim żołnierze wystąpią przeciw dotychczasowym dowódcom, przygotują dla nich polskie barwy.

Stawarz nie czeka zresztą do rana. Ze stacji w Płaszowie wysyła depeszę: „Rewolucja w Krakowie. Rząd Polski objął władzę”. Kolejarze mają zatrzymywać transporty próbujące wyjechać poza granice kraju i kierować je na Kraków. Wiadomość wyprzedza wydarzenia. Ma pobudzić do działania, zanim główna akcja w ogóle się rozpocznie. Tym samym pierwszym wolnym skrawkiem polskiej ziemi stał się już wieczorem 30 października dworzec kolejowy Kraków-Płaszów.

Nadchodzi świt 31 października. W koszarach przy ulicy Kalwaryjskiej żołnierze zbierają się przed kuchnią po kawę. Stawarz wstrzymuje jej wydawanie i zarządza zbiórkę bez broni. Zaspani, nie do końca ubrani ludzie wychodzą na chłód. Porucznik staje na skrzyni i oznajmia, że chce przemówić do każdego w jego własnym języku. „Niech Niemcy ustąpią na lewo, Słowianie zaś na prawo!” – tak odtworzy później swój rozkaz w książce „Gdy Kraków kruszył pęta”.

Żołnierze rozdzielają się. Stawarz daje sygnał gwizdkiem. Uzbrojeni konspiratorzy wychodzą z ukrycia i otaczają niemiecką grupę. Porucznik ogłasza koniec dotychczasowego dowództwa: „Oznajmiam wam, iż jesteście rozbrojeni”.

Jeszcze tego dnia polskie oddziały przejmują kolejne obiekty wojskowe. Na Rynku Głównym zajmują odwach przy Wieży Ratuszowej. Żołnierze mają na sobie wciąż austriackie mundury, ale wartę pełnią już dla Polski. Kraków wyzwala się spod władzy zaborcy jedenaście dni przed datą, która stanie się symbolem niepodległości.

Telefon w cieszyńskich koszarach

Wieczorem wydarzenia przenoszą się także do Cieszyna. Przy telefonie w tamtejszych koszarach dyżuruje Gustaw Morcinek, późniejszy pisarz. Z Krakowa nadchodzi polecenie: dowództwo garnizonu ma objąć najstarszy rangą polski oficer.

Morcinek łączy się z Domem Narodowym. Przy telefonie zgłasza się porucznik Klemens Matusiak. Odczytana wiadomość uruchamia przygotowaną wcześniej akcję. „Za kilka minut zjawiło się kilku oficerów w kancelarii u mnie. Ogień im się palił w oczach” – wspomina Morcinek.

Padają krótkie rozkazy. Oficerowie rozchodzą się do wyznaczonych zadań, zaalarmowani żołnierze biegną na miejsce zbiórki. W nocy z 31 października na 1 listopada polscy wojskowi przejmują garnizon. Dotychczasowy komendant rezygnuje z oporu, a Matusiak obejmuje dowództwo i podporządkowuje wojsko Radzie Narodowej Księstwa Cieszyńskiego.

Maszyna wolności wprawiona w ruch

Zanim zew niepodległości zawita na dobre do Warszawy, pojawi się też w innych miejscach. W Puławach 1 listopada przebywa Władysław Szczypa, członek tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Otrzymuje on od kuriera ukrytą za podszewką, zapieczętowaną kopertę.

„Po przeczytaniu pierwszych zdań pisma, coś dziwnego stało się ze mną. Litery biegały mi przed oczami. Rozkaz brzmiał wyraźnie: »Jutro, tj. dnia 2 bm., o godzinie 2 (po południu) rozbroić oddziały wojska austriackiego, komendy, posterunki, żandarmerię itd.«. Sprawdziłem podpis i pieczęć – nie ulegało wątpliwości, że prawdziwe. Po przeczytaniu instrukcji co do rozbrojenia i przejęcia władzy w nasze ręce, na razie, chwil parę, siedziałem jak odurzony. A więc już… Boże! Że też ja dożyłem tych dni” – będzie dawał świadectwo tym wydarzeniom Szczypa.

Kilka dni później w Lublinie powstanie kolejny ośrodek władzy niezależny od zaborców. „Reakcyjne i ugodowe rządy Rady Regencyjnej zostały przez Lud Polski obalone. Z polecenia stronnictw ludowych i socjalistycznych b. Królestwa i Galicji ogłaszamy się za Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, ujmując w swoje ręce pełnię władzy do chwili zwołania Sejmu Ustawodawczego” – głosi odezwa datowana na 7 listopada. Na czele rządu staje Ignacy Daszyński.

Jednocześnie wydadzą odezwę do narodu. „Komendantem naczelnym wszystkich wojsk polskich mianujemy zastępcą J. Piłsudskiego, pułkownika Edwarda Rydza-Śmigłego” – dodadzą jeszcze. Obiecują Polakom wybory bez różnicy płci, równouprawnienie obywateli i wolności polityczne.

Kolejnego dnia Niemcy w obawie przed wybuchem rewolucji oraz eskalacji na wschodzie wypuszczają Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu. Liczą, że Piłsudski zdoła opanować sytuację w Polsce i nie dopuści do rewolucyjnego chaosu. Mają też nadzieję, że nie skieruje odradzającego się państwa do wojny z zachodnim sąsiadem.

8 listopada w twierdzy pojawia się Harry Kessler. Piłsudski i Sosnkowski odzyskują wolność. Ponieważ połączenie kolejowe z Berlinem jest przerwane, wyjeżdżają samochodem. Dwa dni później Piłsudski wysiądzie z pociągu w Warszawie. W międzyczasie 9 listopada Cesarstwo Niemieckie przestanie istnieć. W Berlinie zostaje ogłoszona abdykacja Wilhelma II. Powstaje Republika Weimarska.

10 listopada o godz. 7:36 na Dworzec Wiedeński wjechał, złożony z lokomotywy i jednego wagonu pociąg. „Wraca z Niemiec Komendant. Lada chwila spodziewany pociąg – wybiegam, jeszcze ciemno. Na peronie czeka Zdzisław Lubomirski – stoi sam z adiutantem Stanisławem Rostworowskim, inne grupki czekających nie zbliżają się do niego. […] Zaczynamy gawędzić, wyglądając pociągu – «Co za szczęście, że zdołaliśmy uzyskać zwolnienie Piłsudskiego! To ostatnia nadzieja. Może on potrafi opanować sytuację»” – zapisze po latach swoje wspomnienia Jan Gawroński.

Podobne nadzieje zapisuje tego dnia Maria Dąbrowska. Przyjazd Piłsudskiego traktuje jako początek jego prawdziwej próby. Teraz będzie mógł wpływać na wydarzenia, które dotąd tak często rozgrywały się poza jego zasięgiem. „Życie toczy się z trudnym do uwierzenia pośpiechem” – notuje pod datą 10 listopada.

Warszawa jest wzburzona. Gazety wydają kolejne dodatki nadzwyczajne. „Dziś na ulicach szalone wzburzenie. Podobno tłum Niemców jakichś zakłuł. Z Żydkami też była awantura. Wczoraj były trzy dodatki nadzwyczajne. Dziś – dwa. Każda godzina coś przynosi. Co przyniesie noc?” – zastanawia się pisarka.

Do Warszawy pociągiem. Z powrotem pieszo

Nazajutrz rano Józef Rozenowicz wsiada w Pruszkowie do pociągu. Jedzie do Warszawy jak zwykle. Kolej działa normalnie, na Marszałkowskiej nie zauważa szczególnego ożywienia. Dopiero na Brackiej słyszy gęste strzały i widzi pierwszych rozbrojonych Niemców.

Wraca na dworzec, żeby dostać się do domu. Pociągi jednak już nie kursują. Wraz z kilkoma kolegami rusza więc pieszo. „Idąc, rozbrajaliśmy po drodze napotkanych Niemców tak, że z łupem kilku karabinów weszliśmy do Pruszkowa” – wspomina później, podpisując swoją relację pseudonimem „Joter”.

Rozenowicz jest szeregowcem miejscowej Polskiej Organizacji Wojskowej. Jeszcze dwa dni wcześniej otrzymał rozkaz przygotowania planu miasta z niemieckimi posterunkami. Teraz idzie do komendy zameldować o wydarzeniach w Warszawie. Na miejscu już o nich wiedzą. Trwa zbiórka przed wystąpieniem przeciw Niemcom.

Karabin z zepsutym zamkiem

Zbiera się około dwudziestu młodych chłopców. Dostają kilka rewolwerów, jeden z sekcyjnych otrzymuje niemiecki karabin. „Nawiasem powiedziawszy z zepsutym zamkiem, ale ktoby tam zważał na podobne głupstwa” – wspomina Rozenowicz. Oddział dzieli się na dwie sekcje i rusza.

Przy przejeździe kolejowym na Żbikowie zastają spokojnie stojących Niemców. Rozbrojenie trwa kilka minut. Polacy mają już karabiny, z którymi idą do komendantury. Tutaj każdy wcześniej dowiedział się, jaki pokój ma zająć. Akcja również przebiega szybko.

W komendanturze zostaje ich trzech: sekcyjny, Rozenowicz jako jego zastępca i jeszcze jeden szeregowiec. Pozostali idą w stronę żandarmerii i stacji. Trzej młodzi ludzie pilnują teraz rozbrojonych Niemców, choć – jak przyzna później Rozenowicz – przewaga liczebna zatrzymanych mogłaby wystarczyć do odwrócenia sytuacji.

Niemcy nie próbują jednak odzyskać kontroli. Zapraszają nawet nowych strażników na poczęstunek do kantyny. Jeden z podoficerów zapewnia Rozenowicza, że jest Polakiem, i zaczyna opowiadać o swojej matce. Wczorajsi okupanci szukają porozumienia z ludźmi, którzy właśnie odebrali im broń.

Chłopiec zatrzymuje niemieckiego wojskowego

Podobne sceny rozgrywają się w Warszawie. Działacz społeczny Mieczysław Jankowski zapamięta ulicę Warecką i rosłego niemieckiego wojskowego, za którym biegnie dwunasto-, może trzynastoletni uczeń. Chłopiec dogania go, zatrzymuje i żąda oddania broni. Niemiec bez słowa odpina pas i przekazuje mu szablę.

Jeszcze niedawno taka scena wydawałaby się trudna do wyobrażenia. Teraz na mundurach niemieckich żołnierzy pojawiają się czerwone, rewolucyjne kokardy, a przechodnie odbierają im uzbrojenie. „Warszawa żyła w tych dniach na ulicy. Zrozumiałe podniecenie ogarnęło wszystkich. Każdy chciał się czegoś dowiedzieć, na ulicach tworzyły się grupki ludzi omawiających żywo wypadki” – relacjonował Jankowski.

Maria z Łubieńskich Górska zapisuje w dzienniku, że zdobycz upaja Warszawę. W polskie ręce przechodzą broń, amunicja, samochody, żywność i ubrania. „Ludzie płaczą z radości, ściskają się nieznajomi” – notuje. Na ulicach słychać: „Mamy Polskę!”. „Pierwszy to dzień prawdziwie niepodległej Polski, oczyszczonej od Moskala i Niemca, jesteśmy nareszcie sami, co marzone – ziszczone, co kochane – otrzymane… Pan Bóg zrobił dla nas wszystko; obyśmy dzieła Jego nie psuli” – zapisze.

Piłsudski przejmuje dowództwo

Tego samego dnia Rada Regencyjna przekazuje Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad podległymi jej wojskami polskimi. W odezwie uzasadnia decyzję zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi oraz koniecznością utrzymania porządku w kraju.

Dokument przewiduje, że po utworzeniu Rządu Narodowego Piłsudski odda mu otrzymane uprawnienia. Na razie przejmuje dowództwo, wokół którego można organizować polskie siły zbrojne. Rada Regencyjna nadal istnieje.

Tego samego dnia w lesie Compiègne Niemcy podpisują rozejm z państwami Ententy.

Rada Regencyjna rozwiąże się dopiero trzy dni później, 14 listopada, składając w ręce Piłsudskiego swoje obowiązki i odpowiedzialność wobec narodu. Przed Polakami jeszcze plebiscyty, wojna z bolszewicką Rosją i wiele wewnętrznych problemów. Najważniejsze jednak już udało się osiągnąć. Polska będzie niepodległa!

W całym tym chaosie 11 listopada 1918 roku Maria Dąbrowska zanotuje kilka zdań. „W tym wszystkim wstaje Polska. I nikt nie widzi, jak jest piękna. Nikt nie spostrzega w tym zgiełku”.

Czytaj też:
Na odzyskaną niepodległość reagowano bardzo różnie. 11 listopada w trzech zaborach

Źródło: WPROST.pl / Ośrodek KARTA, Muzeum Literatury, Muzeum Dulag 121, Podgórze.pl, Visit Cieszyn, Teatr NN, Archiwa Państwowe, IPN, „Dzieje Najnowsze”, Bundesarchiv